نگرشی نو در بررسی شواهد تکتونیک فعال گسل پیرانشهر ( ارائه مقاله علمی در بیست و سومین گردهمایی علوم زمین- سازمان زمین شناسی کشور، تحت عنوان: نگرشی نو بر شواهد تکتونیک فعال گسل پیرانشهر (بهمن ماه 1383).)
مهندس مهرداد نیاسری فرد- کارشناسی ارشد تکتونیک و لرزه زمین ساخت
دکتر منوچهر قرشی- رئیس پژوهشکده علوم زمین، سازمان زمین شناسی کشور
دکتر مرتضی طالبیان- رئیس بخش لرزه خیزی سازمان زمین شناسی کشور
چکیده:
گسل جوان زاگرس دارای سه قطعه با روندهای قرارگیری متفاوتی نسبت به یکدیگر می باشد که به قطعات شمال باختری، میانی و جنوب خاوری تقسیم می شود. با توجه به نحوه قرارگیری این قطعات نسبت به یکدیگر، انتظار داریم که در بخشهای پایانی آن شاهد وجود مولفه نرمال باشیم. لذا با توجه به شواهد ژئومورفیک و صحرایی ارائه شده در این پژوهش، می توان وجود مولفه نرمال در گسل پیرانشهر را که بخشی از قطعه پایانی گسل جوان زاگرس است را مورد تائید قرار داد.
New View on investigation of active tectonic Piranshahr fault
Abstract:
Main Recent Fault (MRF) in Zagros have three different trend implacement blocks that devide to North, central and South east blocks. In order to the implacment of these blocks along together, we observed vertical component in the end part of faulting. As Geomorphic and field study data base, existence of vertical component in Piranshahr fault that the part of the last block of MRF, is confirmed.
مقدمه:
رشته كوههاي زاگرس يكي از جنبانترين كمربندهاي چين خورده - رانده در جهان و يكي از عناصر اصلي در تكتونيك جنباي خاورميانه می باشد [1]. بردارهاي لغزش بدست آمده از ساز وكارهاي نوين زمین لرزه ها تفاوت در شيوه كوتاه شدگي را از شمال باختري به جنوب خاوري نمايان مي سازند. در شمال باختري كوتاه شدگي به دو مؤلفه عمود بر راستاي زاگرس و به موازات آن جدا شده است. بردار عمود بر راستا ، گسله هاي راندگي و رشد چين ها را موجب مي شود و بردار در راستاي زاگرس حرکت راستالغز راست گرد در راستاي گسله ي جوان زاگرس ايجاد مي نمايد[2]. اين گسله درازترين گسله در شمال خاوری زاگرس است. بازسازي آبراهه ها در راستاي اين گسله جابجائي كلي راستگرد به ميزان حداقل 50 كيلومتر را نشان مي دهدكه با توجه به راستا و ارتباط هندسي آن با بردار کوتاه شدگي كلي (جهت حركت ورقه عربي نسبت به ايران) به همين ميزان كوتاه شدگي در راستای شمال خاوری را نيز مي توان برآورد نمود. در جنوب خاوري زاگرس جهت كوتاه شدگي عمود بر روند زاگرس است و كوتاه شدگي تقريباً بطور كامل بوسيله راندگي ها و رشد چين ها انجام مي شود[3] (شکل1).
شواهد زمین شناسی و زمین ریخت شناسی گسل پیرانشهر:
با توجه به مطالعات به عمل آمده بر روی گسل پیرانشهر، مشخص شده است که در بخشهای انتهایی گسل جوان زاگرس ما شواهدی دال بر وجود مولفه نرمال در زاگرس را داریم. گسل پیرانشهر یکی از قطعات پایانی گسل جوان زاگرس است که با طولی بالغ بر 180 کیلومتر دارای روند شمال غرب- جنوب شرق بوده و از نزدیکی شهرهای پیرانشهر و سردشت و بانه عبور می کند و در حدود مرز بین زاگرس و زون سنندج- سیرجان واقع شده است.
گسل پیرانشهر دارای سازوکار گسلی راستالغز راستبر با مولفه نرمال، دارای امتداد N50W و شیب 75-80 درجه به سمت شمال شرق است که با توجه به بررسیهای صحرایی، مطالعه تصاویر ماهواره ای، تصاویر رادار و IRS این نتیجه حاصل شده است (شکل2).
وجود سطوح مثلثی شکل در بخش فرودیواره گسل پیرانشهر (شکل3)، وجود اسکارپ گسله(شکل5) و همچنین وجود افست آبراهه اصلی موجود در دره بادین آباد (شکل4) می توان از جمله دلایل این مطلب باشد.
از جمله دلایل فعال بودن گسل پیرانشهر را می توان به وجود زمین لغزشهای فراوان در مسیر عبوری گسل پیرانشهر، وجود زمین لرزه های متعدد درسده بیستم ، وجود پهنه آلتراسیون در مسیر جاده پیرانشهر- سردشت، ایجاد حفر قائم کانال رودخانه و ایجاد پادگانه در اثر عملکرد گسل در مسیر پیرانشهر به سردشت در حوالی روستاهای واوان، قرار گیری تراسهای آبرفتی همتراز در ارتفاعهای مختلف (شکل6)، وجود فرایش و قرارگیری تراسهای آبرفتی در ارتفاعات (شکل7)، ایجاد پدیده ژئومورفولوژیکی زینچه(Saddle) در اثر تداخل رودخانه کلاس(زاب کوچک) با گسل پیرانشهر در حوالی روستای کرژال سفلی، وجود حوضچه گسلی (sagpond) در بخشهای پایانی گسل پیرانشهر به سمت بانه و غیره نشان از فعالیت کواترنر این گسل می باشد و احتمال باز جنبا شدن آن را گوشزد می کند.
بحث و نتیجه گیری:
گسل جوان زاگرس شامل مجموعه ای از قطعات گسلی است که امتداد گسلها در طولشان تغییر می کند. گسل پیرانشهر یکی از قطعات پایانی گسل جوان زاگرس می باشد. بطور کلی در گسل جوان زاگرس سه روند گسلی در بخشهای شمال غربی، مرکزی و جنوب شرقی گسل جوان زاگرس هستیم که به ترتیب در نزدیکی مریوان دارای امتداد 330 درجه، در نزدیکی صحنه دارای امتداد 300 درجه و در نزدیکی دورود دارای امتداد 315 درجه می باشد[3]. قرارگیری این روندها در کنار یکدیگر این تصور را می طلبد که در بخشهای انتهایی گسل جوان زاگرس شاهد وجود مولفه نرمال باشیم. وجود سازوکار زمین لرزه ای نرمال در مناطق دورود و نهاوند در جنوب شرق، زمین لرزه نرمال در محدوده پیرانشهر (زمین لرزه 23/07/1981 با بزرگای Ms برابر با 8/5 ) در شمال غرب گسل جوان زاگرس و همچنین وجود شواهد ژئومورفیک و شواهد صحرایی موجود در گسل پیرانشهر، وجود این مولفه نرمال را تائید می نماید و معرف این مطلب است که تکتونیک جوان حاکم بر زاگرس دارای مولفه نرمال می باشد.
منابع:
[1]Jackson, J., & McKenzie, D., 1984. Active tectonics of the Alpine-Himalayan Belt between western Turkey and Pakistan, Geophys. J. R. Astr. Soc., 77, 185-246.
[2]Talebian, M. & Jackson, J., 2003. A reappraisal of earthquake focal mechanisms
and active shortening in the Zagros mountains of Iran, Geophys. J.
Int., submitted.
[3]Talebian, M. & Jackson, J.A., 2002. Offset on the Main Recent Fault of the
NW Iran and implications for the late Cenozoic tectonics of the Arabia-
Eurasia collision zone, Geophys. J. Int., 150, 422–439..
شکل 1: نمایی کلی از موقعیت قرارگیری گسل جوان زاگرس و گسل پیرانشهر در ایران، بردار مشکی جهت حرکت صفحه عربی نسبت به ایران و بردار خاکستری جهت های کوتاه شدگی و حرکت امتداد لغز در زاگرس را نشان می دهد.
شکل2-الف
شکل2-ب
شکل2: الف) نمایی شماتیک از گسل پیرانشهر با استفاده از نقشه های زمین شناسی، ب) گسل پیرانشهر بر روی تصاویر ماهواره ای لندست ETM.
شکل3: سطوح مثلثی شکل گسل پیرانشهر. جاده مرزی پیرانشهر، دید به سمت SW
شکل 4: جابجایی موجود بر روی آبراهه اصلی بادین آباد که احتمالا ناشی از حرکت راستالغز راستبر گسل پیرانشهر می باشد که بر روی تصاویر ماهواره ای لندست ETM مشخص شده است.
شکل 5: نمایی از افراز گسله پیرانشهر، دره بادین آباد، دید به سمت NW
شکل6: تراسهای آبرفتی کنار رودخانه اصلی بادین آباد ناشی از عملکرد شاقولی گسل پیرانشهر و بالا آمدن بلوک باختری آن، دید به سمت S
شکل 7: قرار گیری تراسهای آبرفتی بر اثر مولفه قائم گسل پیرانشهر- مسیر قلعه وش به سردشت، دید به سمت NW
مهندس مهرداد نیاسری فرد- کارشناسی ارشد تکتونیک و لرزه زمین ساخت
دکتر منوچهر قرشی- رئیس پژوهشکده علوم زمین، سازمان زمین شناسی کشور
دکتر مرتضی طالبیان- رئیس بخش لرزه خیزی سازمان زمین شناسی کشور
چکیده:
گسل جوان زاگرس دارای سه قطعه با روندهای قرارگیری متفاوتی نسبت به یکدیگر می باشد که به قطعات شمال باختری، میانی و جنوب خاوری تقسیم می شود. با توجه به نحوه قرارگیری این قطعات نسبت به یکدیگر، انتظار داریم که در بخشهای پایانی آن شاهد وجود مولفه نرمال باشیم. لذا با توجه به شواهد ژئومورفیک و صحرایی ارائه شده در این پژوهش، می توان وجود مولفه نرمال در گسل پیرانشهر را که بخشی از قطعه پایانی گسل جوان زاگرس است را مورد تائید قرار داد.
New View on investigation of active tectonic Piranshahr fault
Abstract:
Main Recent Fault (MRF) in Zagros have three different trend implacement blocks that devide to North, central and South east blocks. In order to the implacment of these blocks along together, we observed vertical component in the end part of faulting. As Geomorphic and field study data base, existence of vertical component in Piranshahr fault that the part of the last block of MRF, is confirmed.
مقدمه:
رشته كوههاي زاگرس يكي از جنبانترين كمربندهاي چين خورده - رانده در جهان و يكي از عناصر اصلي در تكتونيك جنباي خاورميانه می باشد [1]. بردارهاي لغزش بدست آمده از ساز وكارهاي نوين زمین لرزه ها تفاوت در شيوه كوتاه شدگي را از شمال باختري به جنوب خاوري نمايان مي سازند. در شمال باختري كوتاه شدگي به دو مؤلفه عمود بر راستاي زاگرس و به موازات آن جدا شده است. بردار عمود بر راستا ، گسله هاي راندگي و رشد چين ها را موجب مي شود و بردار در راستاي زاگرس حرکت راستالغز راست گرد در راستاي گسله ي جوان زاگرس ايجاد مي نمايد[2]. اين گسله درازترين گسله در شمال خاوری زاگرس است. بازسازي آبراهه ها در راستاي اين گسله جابجائي كلي راستگرد به ميزان حداقل 50 كيلومتر را نشان مي دهدكه با توجه به راستا و ارتباط هندسي آن با بردار کوتاه شدگي كلي (جهت حركت ورقه عربي نسبت به ايران) به همين ميزان كوتاه شدگي در راستای شمال خاوری را نيز مي توان برآورد نمود. در جنوب خاوري زاگرس جهت كوتاه شدگي عمود بر روند زاگرس است و كوتاه شدگي تقريباً بطور كامل بوسيله راندگي ها و رشد چين ها انجام مي شود[3] (شکل1).
شواهد زمین شناسی و زمین ریخت شناسی گسل پیرانشهر:
با توجه به مطالعات به عمل آمده بر روی گسل پیرانشهر، مشخص شده است که در بخشهای انتهایی گسل جوان زاگرس ما شواهدی دال بر وجود مولفه نرمال در زاگرس را داریم. گسل پیرانشهر یکی از قطعات پایانی گسل جوان زاگرس است که با طولی بالغ بر 180 کیلومتر دارای روند شمال غرب- جنوب شرق بوده و از نزدیکی شهرهای پیرانشهر و سردشت و بانه عبور می کند و در حدود مرز بین زاگرس و زون سنندج- سیرجان واقع شده است.
گسل پیرانشهر دارای سازوکار گسلی راستالغز راستبر با مولفه نرمال، دارای امتداد N50W و شیب 75-80 درجه به سمت شمال شرق است که با توجه به بررسیهای صحرایی، مطالعه تصاویر ماهواره ای، تصاویر رادار و IRS این نتیجه حاصل شده است (شکل2).
وجود سطوح مثلثی شکل در بخش فرودیواره گسل پیرانشهر (شکل3)، وجود اسکارپ گسله(شکل5) و همچنین وجود افست آبراهه اصلی موجود در دره بادین آباد (شکل4) می توان از جمله دلایل این مطلب باشد.
از جمله دلایل فعال بودن گسل پیرانشهر را می توان به وجود زمین لغزشهای فراوان در مسیر عبوری گسل پیرانشهر، وجود زمین لرزه های متعدد درسده بیستم ، وجود پهنه آلتراسیون در مسیر جاده پیرانشهر- سردشت، ایجاد حفر قائم کانال رودخانه و ایجاد پادگانه در اثر عملکرد گسل در مسیر پیرانشهر به سردشت در حوالی روستاهای واوان، قرار گیری تراسهای آبرفتی همتراز در ارتفاعهای مختلف (شکل6)، وجود فرایش و قرارگیری تراسهای آبرفتی در ارتفاعات (شکل7)، ایجاد پدیده ژئومورفولوژیکی زینچه(Saddle) در اثر تداخل رودخانه کلاس(زاب کوچک) با گسل پیرانشهر در حوالی روستای کرژال سفلی، وجود حوضچه گسلی (sagpond) در بخشهای پایانی گسل پیرانشهر به سمت بانه و غیره نشان از فعالیت کواترنر این گسل می باشد و احتمال باز جنبا شدن آن را گوشزد می کند.
بحث و نتیجه گیری:
گسل جوان زاگرس شامل مجموعه ای از قطعات گسلی است که امتداد گسلها در طولشان تغییر می کند. گسل پیرانشهر یکی از قطعات پایانی گسل جوان زاگرس می باشد. بطور کلی در گسل جوان زاگرس سه روند گسلی در بخشهای شمال غربی، مرکزی و جنوب شرقی گسل جوان زاگرس هستیم که به ترتیب در نزدیکی مریوان دارای امتداد 330 درجه، در نزدیکی صحنه دارای امتداد 300 درجه و در نزدیکی دورود دارای امتداد 315 درجه می باشد[3]. قرارگیری این روندها در کنار یکدیگر این تصور را می طلبد که در بخشهای انتهایی گسل جوان زاگرس شاهد وجود مولفه نرمال باشیم. وجود سازوکار زمین لرزه ای نرمال در مناطق دورود و نهاوند در جنوب شرق، زمین لرزه نرمال در محدوده پیرانشهر (زمین لرزه 23/07/1981 با بزرگای Ms برابر با 8/5 ) در شمال غرب گسل جوان زاگرس و همچنین وجود شواهد ژئومورفیک و شواهد صحرایی موجود در گسل پیرانشهر، وجود این مولفه نرمال را تائید می نماید و معرف این مطلب است که تکتونیک جوان حاکم بر زاگرس دارای مولفه نرمال می باشد.
منابع:
[1]Jackson, J., & McKenzie, D., 1984. Active tectonics of the Alpine-Himalayan Belt between western Turkey and Pakistan, Geophys. J. R. Astr. Soc., 77, 185-246.
[2]Talebian, M. & Jackson, J., 2003. A reappraisal of earthquake focal mechanisms
and active shortening in the Zagros mountains of Iran, Geophys. J.
Int., submitted.
[3]Talebian, M. & Jackson, J.A., 2002. Offset on the Main Recent Fault of the
NW Iran and implications for the late Cenozoic tectonics of the Arabia-
Eurasia collision zone, Geophys. J. Int., 150, 422–439..
شکل 1: نمایی کلی از موقعیت قرارگیری گسل جوان زاگرس و گسل پیرانشهر در ایران، بردار مشکی جهت حرکت صفحه عربی نسبت به ایران و بردار خاکستری جهت های کوتاه شدگی و حرکت امتداد لغز در زاگرس را نشان می دهد.
شکل2-الف
شکل2-ب
شکل2: الف) نمایی شماتیک از گسل پیرانشهر با استفاده از نقشه های زمین شناسی، ب) گسل پیرانشهر بر روی تصاویر ماهواره ای لندست ETM.
شکل3: سطوح مثلثی شکل گسل پیرانشهر. جاده مرزی پیرانشهر، دید به سمت SW
شکل 4: جابجایی موجود بر روی آبراهه اصلی بادین آباد که احتمالا ناشی از حرکت راستالغز راستبر گسل پیرانشهر می باشد که بر روی تصاویر ماهواره ای لندست ETM مشخص شده است.
شکل 5: نمایی از افراز گسله پیرانشهر، دره بادین آباد، دید به سمت NW
شکل6: تراسهای آبرفتی کنار رودخانه اصلی بادین آباد ناشی از عملکرد شاقولی گسل پیرانشهر و بالا آمدن بلوک باختری آن، دید به سمت S
شکل 7: قرار گیری تراسهای آبرفتی بر اثر مولفه قائم گسل پیرانشهر- مسیر قلعه وش به سردشت، دید به سمت NW
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر